Geluid willen we graag isoleren als het om ongewenst lawaai gaat; we willen het juist optimaal kunnen ontvangen in een gewenste deelsituatie, zoals een concert of een vergadering. Een akoestisch systeem in wand of plafond zou beide moeten kunnen stroomlijnen: dempen en versterken. Zeker in een tijd dat ruimtes multifunctioneel gebruikt worden, zijn de eisen aan een plafond dus ook niet eenduidig. De ene dag moet in een buurthuis de vergadering goed te verstaan zijn, de volgende dag mag het felle geluid van de kindercrèche wel een toontje lager. Dat laatste geldt zeker voor sportcomplexen.
Tekst: Matthijs Pronker
Fotografie: Plaza Totaal Afbouw
Kiezen
De meeste systemen die tegenwoordig op de markt worden gebracht, voorzien in beide in navolging van koeling en verwarming. Maar hoe bepaal je de keuze? Voor een heel gebouw, alleen een vergaderzaal, een sportzaal? De keuze legt complexiteit bloot. Elk jaar worden systemen geperfectioneerd en kan de klant dus opnieuw kijken wat het beste is. Met advies en garanties op lange termijn.
Systeemplafonds stroomlijnen de akoestiek
Beleving
Beleving van ruimten keert al eeuwen terug bij de akoestiek. Het resultaat had veelal te maken met het samenspel van een ruimte en zijn afmetingen en de gekozen materialen. Maar de ruimte die er was om bijvoorbeeld een kerk, theater of concertzaal gestalte te geven bestaat in veel andere gevallen niet. Als gevolg is het vaak een uitdaging om kamers, zalen en werkruimtes tot een rustige omgeving te maken. In heel veel gevallen moet de oplossing in belangrijke mate uit het plafond komen. De ontwikkeling van systeemplafonds die hieraan voldeden kwam pas echt in de jaren ’80 op gang. Het bracht oplossingen voor kantoren, vergaderruimten, sportcomplexen, zwembaden. Het eerste doel in de systemen was geluidsreductie. Maar was dat nodig voor vergaderzalen? Daar moest ook de spraakverstaanbaarheid plezierig zijn.
Spraakmakend akoestisch
plafond van zwembad De Veur
Dempen
Allereerst lag het accent op het dempen van teveel geluid. Dat kon met half open constructies waarboven geluidsabsorberend materiaal was aangebracht. Ook kwam er steeds meer plaatmateriaal dat door zijn open structuur geluid absorbeerde. Consequentie was wel dat al die oplossingen tegelijk invloed hadden op de esthetica. Dit bracht producenten er toe om het oppervlak een tint te geven, meestal grijs, want het oppervlak mocht vanwege de akoestische kwaliteit niet dichtgesmeerd worden. Esthetisch was de afwerking dus beperkt.
Aaneengesloten vlak
In de tussentijd zijn er heel veel oplossingen gekomen die het akoestisch beoogde effect wisten te bereiken. Tegelijk voldeden ze goed aan de uitstraling. Dat betekent dat er naadloze akoestische plafonds ontstonden, die ogen als een traditioneel vlak gepleisterd geheel. Het gaat veelal om plafonds met panelen die als één geheel in elkaar schuiven aan de randen en zo op het oog een aaneengesloten vlak vormen. Het gaat om een opbouw die er voor zorgt dat een deel van het geluid wel degelijk wordt geabsorbeerd. Een resterend deel reflecteert plezierig hoorbaar terug. Zo blijft spraakverstaanbaarheid overeind.
Akoestiek geregeld tot
in de kantoren van Sparta
Veel verschillende opties
Het hier geschetste is niet altijd de oplossing. Zo ontstonden door de decennia heen veel verschillende opties voor akoestische plafonds. Bijvoorbeeld met hard geperst vilt. Veel hebben een hard oppervlak dat er strak uitziet, maar dat vanwege een perforatie bij metalen elementen het geluid de ruimte geven om dempend materiaal te bereiken. En ook op deze manier ontstaat er een combinatie van geluidabsorptie en reflectie. Behalve metaal zijn er allerlei oplossingen met stroken hout. Belangrijk is dat de zo ontstane plafonds ook ruimte bieden aan verlichting en aan klimaatbeheersing, de zogenoemde klimaatplafonds. Vanwege het ruime aanbod kan het dus gebeuren dat binnen een gebouw wel vijf tot tien verschillende oplossingen zijn gevonden om individueel tot de juiste combinatie te komen van reflectie, absorptie en niet in de laatste plaats het aanzien waard.
De Veur
In sportcomplexen speelt akoestiek een belangrijke rol. Zeker bij zwembaden, maar dat was tot op heden niet een groot issue voor ontwerpers. Gemeente-architect Huda Kalsbeek pakte dit op en haalde overal het nieuws met haar aanpak voor de renovatie van zwembad De Veur in Zoetermeer. Dat was algemeen aan een hedendaagse opfrisser toe. De architect beet zich daarbij vast in de akoestische kant van de zaak. Het traditionele plafond met houten lamellen en zwart firetdoek voldeed niet op akoestisch vlak. De verbetering werd gezocht in een verlaagd plafond met houtwolplaten. Boven de bassins zijn spanplafonds aangebracht. Om ook daar voldoende geluidabsorptie te krijgen adviseerde Plaza Totaal Afbouw erboven Rockfon panelen toe te passen.
De kantine met prettig geluidniveau
Eisen
In de loop der jaren is het afbouwbedrijf uit Sassenheim met onder andere specialist Marc Zandvliet veelvuldig betrokken bij het aanbrengen van akoestische plafonds bij zwembaden en andere sportaccommodaties. Ook nu haalde het alles uit de kast om bij zwembad De Veur in Zoetermeer aan de akoestische eisen te voldoen. Het vormde een van de basiseisen van de architecte en bouwkundig adviseur. Huda Kalsbeek was vanuit de gemeente tevens opdrachtgeefster. Ze vertelt graag over dit project:
“Om voor het plafond de goede keuze te maken moest dit binnen het budget blijven. Om kosten te besparen besloot ik het plafond direct aan de bestaande kapconstructie op te hangen. Dat is best lastig, omdat daar de nodige verschillende hoeken en hellingen in zitten. Een deel daarvan vind je terug in het nieuwe plafond opgebouwd uit houtwolplaten Heradesign van Knauf in wit en twee tinten blauw. Ondanks die levendige invulling is het resultaat vrij rustig gebleven. Voor het decor heb ik me laten leiden door blauw, vanwege de frisse en zuivere uitstraling. Het patroon noemde ik zelf ‘waterdruppels’, als subtiele verwijzing naar beweging en helderheid.”
Verstrooit
Deze is niet als voorheen als groot aaneengesloten vlak uitgevoerd. De houtwolplaten volgen aan de binnenzijde de gebroken daklijn. Met de hellingsvlakken verstrooit het plafond meer het geluid. Dit zal zo diffuser zijn en mogelijke hinder nog verder beperken. Als zacht contrast is boven de bassins een pastelblauw spanplafond toegepast. Op zichzelf draagt dit weinig bij aan de akoestiek. Hiertoe stelde de plafondbouwer voor om boven de folie Rockfonplaten toe te passen. Door adviesbureau ZRi uit Den Haag is berekend wat het totale effect van de gekozen plafonds zou zijn. Dit bevestigde dat het ruimschoots moet voldoen.
Sparta
Het is inmiddels het 15de zwembad dat Plaza Totaal Afbouw heeft aangepakt. Zo is de nodige ervaring opgebouwd. Gezien de brede ervaring is het bedrijf ook betrokken geweest bij het nieuwe Sparta Trainingscentrum.
Marc Zandvliet geeft een gedegen toelichting: “Wij hebben veel keuzes gemaakt samen met Hunter Douglas. Zo kozen we samen voor aluminium 30BXD, in verband met vochtige ruimtes. We hebben OWA-plan geadviseerd als naadloos product omdat dit met strijklicht nagenoeg geen vertekening geeft. Tegelijk brengt de nieuwe gladdere afwerking de akoestiek op een hoger niveau. Omdat bij dit trainingscentrum zoveel verschillende OWA-plafonds zijn toegepast, is Leon Spijkers als expert veelvuldig aanwezig geweest om aanvullend advies te geven. Voor de natte ruimten in de rest van het complex is KCS Aquatec Board gekozen.”
Degene die er oog voor heeft zal al gauw opmerken dat veel ruimtes een eigen plafondoplossing hebben gekregen. Joelen mag en stilte wordt gerealiseerd als de situatie daarom vraagt.
De eerste studies die genoteerd staan over akoestiek-onderzoek dateren van anderhalve eeuw geleden. Wallace Clement Sabine wordt beschouwd als de vader van de architecturale akoestiek. Als docent raakte hij gefascineerd door de verschillen in geluid tussen collegezalen. Samen met zijn assistenten begon hij materialen naar verschillende collegezalen te verplaatsen om te zien welke materialen de collegezalen beter lieten klinken. Hij ontdekte de kracht van stilte door absorptievermogen van bepaalde zachte, meestal gestoffeerde materialen. Zitkussens en tapijten waren het studiemateriaal van die tijd. Sabines grootste prestatie was de conclusie dat er een verband bestond tussen de hoeveelheid absorberend materiaal op de muren, stoelen, plafonds en vloeren en het volume van de collegezaal. Hoe meer geluidsabsorberende materialen hij gebruikte, hoe stiller de collegezaal werd. Sabine bedacht een formule die architecten en ingenieurs kunnen gebruiken bij het ontwerpen van een concertzaal, zodat ze de beste nagalmtijd voor hun specifieke locatie kunnen realiseren.