Ruime strowoning glad afgewerkt

Aan de buitenkant zie je er niets van, maar de woning van Tamara en Patrick in nieuwbouwwijk Lievingerveld in Midden-Drenthe is gebouwd met stro. Geen gestapelde balen, maar samengeperst stro in uiterst maatvaste houten frames. Samen met de afwerking met kalk en leem zorgt dat voor een indrukwekkende isolatiewaarde en een zeer aangenaam binnenklimaat. Met als kanttekening dat heel grote ruimtes in de winter toch om bijverwarming vragen.

Tekst en foto’s: Jan-Willem Kommer

Weinig regels

Beilen, gemeente Midden-Drenthe. Misschien niet precies de eerste plaats waar je aan denkt bij het helemaal naar eigen smaak ontwerpen en ­bouwen van je eigen huis, zonder dat de welstands­commissie er zich mee bemoeit. Maar toch is dat precies wat Tamara Beens en Patrick Bouwes in de nieuwe wijk Lievingerveld hebben gedaan. “Er was geen beeldkwaliteitsplan en de gemeente heeft maar weinig regels gesteld”, leggen ze uit. “Er is een maximale bouwhoogte, je mag niet meer dan een bepaald percentage van je kavel verharden, water moet vertraagd worden afgevoerd; dat zijn zo’n beetje de eisen.”

Blij met biobased wonen

Aangenaam binnenklimaat

Zelf hadden ze er ook niet zoveel. Ze wilden met hun twee kinderen vooral meer ruimte dan hun tussenwoning bood. En ze hadden een voorkeur voor strobouw. Tamara: “Van mijn studie bouwkunde wist ik nog dat stro voor een heel aangenaam binnenklimaat zorgt en dat was de belangrijkste reden om ons daar op te richten. Dat het ook nog eens heel duurzaam is doordat het een biobased materiaal is, waar een hoop CO₂ in is opgeslagen en dat het goed isoleert, was voor ons op dat moment eerlijk gezegd vooral mooi meegenomen.”

Voorbeelden

Zoekend op internet kwamen ze erachter dat er niet zo heel veel bedrijven zijn die woningen met stro bouwen. Een daarvan was het bedrijf van Ludwig Lüschen. “We hebben contact met hem opgenomen, een paar huizen bekeken die hij heeft afgebouwd en ook zelf heeft gebouwd en dat zag er goed uit. We hebben ook met een aantal van de bewoners gesproken. Die waren allemaal ­enthousiast over de samenwerking, dus zijn we met Ludwig om de tafel gegaan om te kijken of hij kon bouwen wat wij wilden. En dat kon.”

Stukadoor

Best bijzonder, want eigenlijk is Lüschen geen bouwer maar een stukadoor. “Ik ben al zo’n 30, 40 jaar bezig met leem en kalk, en ook met het ­afwerken van strobalen woningen met die materialen”, vertelt de eigenaar van LG Lüschen stukadoor- en afbouwbedrijf. “Op enig moment gingen twee strobouwers waar we voor werkten failliet. Wij deden alleen de afwerking voor ze, maar hebben toen de bouw van een aantal woningen afgemaakt. Daarbij werd me duidelijk dat die bedrijven niet voor niets failliet waren gegaan. Ik dacht, dat kunnen wij beter.” Zo begon voor hem het avontuur met het systeem van EcoCocon, een Litouws bedrijf dat in Nederland wordt vertegenwoordigd door StroTec.

Door alle verbeteringen is strobouw niet meer alleen iets voor alternatievelingen

Strobouw 2.0

Het EcoCocon systeem bestaat uit prefab elementen van samengeperst stro in frames van houten staanders en liggers. De elementen worden niet dichtgezet met plaatmateriaal; het stro blijft dus in het zicht en kan worden afgewerkt met bijvoorbeeld kalk of leem. Doordat het stro heel strak wordt afgeschoren, is de ondergrond voor de afwerking behoorlijk vlak. Wanden van deze ­elementen zijn dan ook aanzienlijk strakker dan wanden van gestapelde strobalen, zoals vooral vroeger met het materiaal werd gebouwd.
“En het bouwen gaat ook een stukje sneller”, zegt Lüschen. “Door dit soort verbeteringen is strobouw ook niet meer alleen iets voor alternatievelingen. Hiermee bereik je ook doorsnee Nederlanders die wel voor biobased kiezen, maar niet zelf hun huis willen bouwen.”

Zelf ontworpen

De woning die Lüschen op het Beilense Lievingerveld bouwde, is door de opdrachtgevers zelf ontworpen. Hun tekening is in Litouwen vertaald naar een ‘panel project’, oftewel de woning is ‘opgeknipt’ in elementen die vervolgens tot op de millimeter nauwkeurig zijn uitgerekend, getekend, gemaakt en genummerd. Ze zijn naar Nederland getransporteerd, waar Lüschen en zijn mensen ze aan de hand van de tekening op de juiste plek en in de juiste volgorde hebben gemonteerd.

Een strohuis weegt aanzienlijk minder dan een traditionele woning. Heien was dan ook niet nodig, de woning staat gewoon op de harde zandlaag

Harde zandlaag

Een strohuis weegt aanzienlijk minder dan een traditionele woning. Heien was dan ook niet nodig, de woning staat gewoon op de harde zandlaag. De grond is 40 cm diep afgegraven en er is een ringfundering aangebracht. Jager Afbouw uit Hooghalen maakte vervolgens een betonvloer die is gevlinderd, gepolijst en in de was gezet. Vloerverwarming zit er niet in de monolietvloer, maar er ligt wel een 24 cm dikke laag XPS isolatie onder waardoor de vloer een isolatiewaarde van Rc 7 a 8 heeft. In de monolietvloer zijn draadeinden meegestort. Daaroverheen zijn balken geschoven die zijn vastgezet met moeren.

Het EcoCocon systeem bestaat uit prefab elementen van samengeperst stro in frames van houten staanders en liggers

Ladderframe

Op dat zogeheten ladderframe heeft Lüschen de EcoCocon elementen geplaatst en bevestigd. “Dan hoef je niet in het beton te boren. En je kunt de balken met de laser heel nauwkeurig stellen. Dat is belangrijk voor het geval de betonvloer niet 100% recht en vlak is; je hebt immers een perfecte ondergrond nodig om de elementen volledig waterpas te kunnen plaatsen.” Met EPDM-folie is ervoor gezorgd dat er geen vocht bij de stro-elementen kan komen.
De 40 cm dikke stro-elementen zijn niet alleen aan het frame, maar ook onderling met schroeven aan elkaar bevestigd. Kans op kieren en ­koudebruggen is nihil, volgens Lüschen. “De elementen zijn heel nauwkeurig gemaakt. Daarnaast is het stro zo geschoren dat het rondom 5 mm uitkraagt. Als je elementen tegen elkaar aan plaatst en vastschroeft dan comprimeert dat uitkragende stro en heb je die naad luchtdicht gemaakt.”

De binnengevels zijn met basisleem afgewerkt. Die laag, een bruinleem van Claytec, is 2 tot 3 centimeter dik en volledig ingegaasd

Muisdicht afgewerkt

Na het plaatsen zijn de elementen aan de ­interieurzijde afgedekt met een plasticfolie zodat het stro niet nat kan worden. Die bescherming was tijdelijk; die is verwijderd nadat de woning wind- en waterdicht was en de stukadoors met de afwerking aan de slag gingen. Op het houten frame van de elementen is een 5 mm dikke strook plaatmateriaal aangebracht waarop gestukadoord kon worden. De binnengevels zijn met basisleem ­afgewerkt. Die laag, een bruinleem van Claytec, is
2 tot 3 centimeter dik en volledig met gaas versterkt. In de beide badkamers is het laagje leem veel dunner, eigenlijk alleen maar bedoeld om de stro-­elementen ‘muisdicht’ te maken.

Aquapanel

Er zijn houten regels op die elementen bevestigd en daarop Knauf Aquapanel platen. De ­bescheiden spouw zorgt voor voldoende ventilatie en het solide plaatmateriaal voor een watervaste ondergrond. Die gaan de bewoners op een later moment nog zelf afwerken. Of ze dat met de dikke leemlaag in de rest van het huis ook zullen doen weten ze nog niet. Tamara: “We vinden de uitstraling van basisleem eigenlijk wel mooi en passend bij het huis.” Ludwig Lüschen heeft ze wel op het hart gedrukt om, mochten ze de wanden nog willen afwerken, dat wel met een damp-open leem-, kalk- of minerale verf te doen. Anders wordt het unieke vochtregulerende vermogen van leem en stro in de wielen gereden.

Façadefolie

De elementen zijn aan de buitengevelzijde en bovenop afgedekt met een damp-open façadefolie. Vervolgens is er een laag houtvezelplaat tegen de elementen aangeschroefd waar de stukadoors een kalkgebonden mortelweefsellaag van Heck op hebben aangebracht. Voor de esthetische afwerking van de gevel kozen de bewoners een combinatie van materialen. Sommige geveldelen zijn voorzien van stalen felsplaten, een flink oppervlak is afgewerkt met een minerale Spachtelputz van Heck en dan worden er ook nog delen met hout afgewerkt.

Dikte gevel

Inclusief de diverse afwerkingen komt de totale dikte van de gevel uit op zo’n 45 tot 50 centimeter. De Rc-waarde is uitgerekend op 9,2. Dat is fors, en dat moet ook; de woning heeft namelijk geen verwarming. “Onze vorige woning haalde die Rc-waarde niet maar toch werd het er een graad of 20 zonder dat we daar continu de verwarming aan hadden”, licht Patrick de keuze toe uit om bij de nieuwe woning te vertrouwen op de isolatie en de grote dakramen op het zuiden. Na een winter doorstaan te hebben, blijkt dat actieve verwarming in een dergelijke woning met grote open ruimten geen overbodige luxe is; dus daar wordt nu aan gewerkt.

Menselijke warmte

“We kozen voor ruimte en dat heeft in verband met verwarming meer haken en ogen dan we konden voorzien. De isolatiewaarde is weliswaar tot het dak doorgetrokken maar met zoveel open ruimte moet de warmte van het menselijk lichaam komen. We zijn vaak overdag weg en er komt in de winter niet genoeg zonlicht binnen om dat aan te vullen. Dan blijft de temperatuur bij 16 graden hangen en dat is echt niet behaaglijk.”

Advies

Tamara en Patrick adviseren dus om of de ruimten beperkt te houden, zodat het binnenklimaat goed blijft of verwarming te integreren in het plan. Tamara: “Ik denk dat we achteraf opnieuw voor deze heerlijke ruimte hadden gekozen. Over andere aspecten zijn we juist heel enthousiast. We hebben nog geen keuken met een afzuigkap, maar het wordt niet vochtig in huis en er blijven geen kookluchtjes hangen.” Bang dat het, net als in hun vorige huis, te droog kan worden zijn Patrick en Tamara niet. De combinatie van stro en leem zorgt er immers voor dat vocht niet alleen wordt opgenomen, maar ook weer aan de ruimte wordt afgegeven.

Ventilatiesysteem

Dat ze toch voor een mechanisch ventilatiesysteem naast het nachtventilatiesysteem hebben ­gekozen, heeft dan ook niets met de luchtvochtigheid te maken, aldus Patrick. “Dat natuurlijke systeem werkt met een aantal roosters in de ramen van de beneden­verdieping en in de dakramen onder de kap. Als die ’s nachts opengaan, zorgt dat voor een trek in de woning die warme lucht afvoert en koele verse lucht aanvoert. Fijn in de zomer, maar het is nu wel duidelijk dat het in de winter te veel kou ­binnenbrengt. Je kunt dan de roosters dichtlaten. We denken echter dat je dan onvoldoende frisse lucht binnen krijgt; vandaar dat we voor een warmte terugwin systeem erbij hebben gekozen die ­instromende lucht verwarmt.”

Blij met elkaar

Het had niet veel gescheeld of de bouw van de strowoning was niet doorgegaan. Door de oorlog in Oekraïne en de enorme stijging van materialenprijzen die daar het gevolg van was, kwam de geraamde bouwprijs een stuk hoger te liggen. “We zijn daar echter goed uitgekomen met Ludwig. Alles was bespreekbaar; een hele verademing, de openheid waarmee hij werkt.” De bewoners hebben veel dingen zelf gedaan en ook het nodige geschrapt om kosten te besparen. Zo lieten ze architect Vellinga alleen de benodigde tekening voor de vergunning maken, voor de rest zijn er geen gedetailleerde bouwtekeningen met maatvoeringen gemaakt.

Voor lief

Dat heeft hier en daar wel wat puzzels opgeleverd, maar die zijn gaandeweg de bouw opgelost. Dat dat niet altijd helemaal optimaal blijkt te zijn, nemen ze voor lief. Ludwig Lüschen waardeert dat. “Als je kiest voor een panelproject, dus zonder gedetailleerde werktekeningen, dan is het niet gek dat sommige oplossingen achteraf niet helemaal hebben uitgepakt zoals je zou willen. Deze mensen begrijpen dat, hebben verstand van zaken. Mede daardoor heb ik zelden zo lekker gewerkt als met deze opdrachtgevers.”