Anton van Delden lichtte
Bijzonder Spraakmakend Stucwerk toe
De jaarlijkse beurs Monument in mei is in de loop der tijd uitgegroeid tot een happening. De stands worden steeds ruimer en de demonstraties intensiever. Daarmee is de uitwisseling met bezoekers overal gegarandeerd. De hal Monument stond in het teken van stucen, schilderen en zorg voor erfgoed. De afdeling hout leverde vooral interessante systemen voor isolatie op. Het programma aan voordrachten was hoogstaand.
Tekst: Renée de Haan
Tekst: Matthijs Pronker
Aftrap
De aftrap hierin begon bij Het Neerlandsch Stucgilde en de presentatie van het historische boekwerk Bijzonder Spraakmakend Stucwerk. Schrijver Anton van Delden lichtte zijn werkwijze helder toe en trok de vergelijking met zijn beroep van restauratiestukadoor: “Een boek of een project begint allebei met een plan dat gestoeld is om kennis door te geven en de passie voor een ambacht.”
Terug naar oude technieken met duurzame middelen
Jaap Poortvliet (rechts) overhandigt
eerste exemplaar aan een leerling stukadoor
Oprichters
Hiermee werd het 25 jarig jubileum van het Stucgilde gevierd, waarbij een van de oprichters Jaap Poortvliet terug dook in de tijd.
“Sinds 1902 zie je al stappen om een bond op te richten. Dat gebeurde in Amsterdam met vier stukadoors in een café in de Kalverstraat. Vlak daarvoor ontstond al Concordia in Rotterdam en een Haagse bond de NSRB, een voorloper van de Navas. Bij die club zat Hans Geerken die in de jaren ’80 een stukadoorstripje naar Londen organiseerde. Bij de renovatie van het Gloucester House ontmoeten we Engelse collega’s die na de vergadering een pul met bier doorgaven aan de volgende. Dat wilden wij ook, die saamhorigheid van een gilde. Maar het was te vroeg.”
Eigen club
Bij Jaap bleef het broeien en telkens kwam een eigen club ter sprake. Hij memoreert: “Jan van de Kant, de toenmalige voorzitter van de Navas, dat later opging in de NOA, kwam in 2000 ineens met een voorstel. ‘Als jullie een plan voor het gilde op een A4-tje zetten en je een paar kopstukken mee hebt, mag je dat komen uitleggen bij de volgende bijeenkomst en willen we een startkapitaal vrijmaken van 10.000 euro. Op 17 mei 2001 hadden we een bestuur en een beschermheer: Wijnand Freling, een expert in monumentaal stucwerk. Zo kwamen kunst, ambacht en wetenschap bij elkaar en werd al snel bij Anton van Delden thuis geopperd dat er een serieuze opleiding moest komen. Een scholing van drie jaar om van leerling tot meester uit te groeien, zoals in het verleden bij een gilde hoorde. Dat was de beste stap ooit, want we hebben nu 40 meesterstukadoors. De gezamenlijke kennis is een groot cadeau dat we kunnen doorgeven. Het boek is daar een onderdeel van.”
Rob Smouter (links) krijgt het boek
uit handen van Lois Vlasblom
Monumentenzorg
Hoofd van Monumenten en Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Rob Smouter, benadrukte dat de samenwerking met het Neerlandsch Stucgilde in 25 jaar intensiever is dan ooit. “De initiatieven blijven komen en het is een mooi voorbeeld van gebundeld vakmanschap plus het bezit van een waardevolle Silberling-collectie. Dit zijn de decoratieve voorbeelden voor plafonds die een Delftse ingenieur tussen 1868 en 1928 verzamelde. Ze worden nog steeds gebruikt. Afgelopen najaar hebben we met de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) een rapport opgesteld onder de titel ‘Samen, anders kan het niet.’ Dit is aangeboden aan de minister van OCW om opleidingen te stimuleren die in de monumentenzorg noodzakelijk zijn. Het boek krijgt een mooie plek in onze bibliotheek.”
Meesterstukadoors als broers bijeen
Een schilderij in gips ter plekke gemaakt
De kunst van ronde lijsten trekken
Het Neerlandsch Stucgilde
Alle vooraanstaande personen uit het gilde en van de NOA waren aanwezig waarbij de term pensioen duidelijk voor anderen bestemd lijkt. Hans Geerken maakt zich in deze fase sterk om samen met zijn zoon Kars richtlijnen voor stukadoren buiten in te dienen bij de NEN in Delft. De uitwisseling op de stand van het Neerlandsch Stucgilde ging gepaard met uitzonderlijke presentaties en bijbehorende ontmoetingen.
Een hele bijzondere was die tussen een lid van het Stucgilde en de technisch adviseur van Knauf die een speciaal tableau in gips kreeg met betrekking tot hun gezamenlijke hobby: motorrijden.
Polijsten op de stand
NOA Terrazzo
Met een bescheiden stand, voorzien van een authentiek terrazzo keukenblok en diverse voorbeelden van vloerafwerkingen, liet NOA Terrazzo zien wat het ambacht te bieden heeft. De belangstelling voor terrazzo neemt de laatste jaren weer toe, maar vakmensen die het beroep willen leren zijn nog altijd schaars, vertelt Peter van Rijbroek van Van Rijbroek Terrazzo.
“Alles wat je met je handen maakt, blijft zichtbaar. We laten graag zien wat er allemaal mogelijk is. Dat hebben we ook gedaan in het YouTube-filmpje Later als ik groot ben met Jochem van Gelder, dat bij ons is opgenomen. Met een ambacht waarin vakmanschap en je handen centraal staan, kun je een uitstekende boterham verdienen. Sterker nog: dat zijn de miljonairs van de toekomst.”
Boekwerk
Trots op je werk staat centraal op de stand, waar de kunst van het polijsten live wordt gedemonstreerd. Peter toont eigentijdse toepassingen van terrazzo, zoals woonkeukens met terrazzobanen en grote natuurstenen elementen als decoratieve blikvangers.
“Je kunt dit maar één keer maken, dus het moet perfect zijn. Om die kwaliteit te kunnen garanderen, verzorgen we ook altijd zelf de ondergrond.”
Voor vaste klanten beschikt NOA Terrazzo bovendien al decennialang over een uitgebreid inspiratieboek, samengesteld door wijlen Pim W.A. Metman. Het boek staat vol voorbeelden van terrazzo-toepassingen en geldt nog altijd als een waardevol naslagwerk én een plezier om door te bladeren.
Robert Boers benadrukt dat de AGC Group wereldleider in glas is
Fineo AGC group
Verduurzamen met vacuumglas keert telkens terug in restauratieprojecten. Op de stand van Fineo kregen de bezoekers een uitleg over de zin hiervan. Bij oude panden past dubbel glas niet in de bestaande kozijnen, die liefst wel hergebruikt of nagemaakt worden. Dankzij een speciaal procedé kan een product vervaardigd worden dat dezelfde isolatiewaarde heeft als triple glas met een dikte van slechts 7,7 mm. Hoofd Verkoop en Marketing Fineo Nederland Robert Boers benadrukt dat de AGC Group wereldleider in glas is, waarbij Fineo een onderdeel vormt. “Twee dunne bladen glas worden gescheiden door een vacuumruimte van slecht 0,1 mm. Hiermee besparen we materiaal en halen we een hoge warmte en geluidisolatie.
Goed voorbeeld
Een goed voorbeeld was een klooster in Warmond waar de nieuwe appartementenbewoners vooral enthousiast waren over de geluidreductie in verband met het vliegverkeer daar.”
Voordeel van dit product is dat het geen metalen bevat en na 60 jaar geen teruggang in isolatiewaarde vertoont. Bij traditioneel dubbel glas is eerder vervanging nodig.
Ton Hendriks met de nieuwe
metallic kleuren in de hand
Keim
De specialist in verfafwerkingen Keim heeft altijd iets nieuws te melden. Dit keer gaat het om binnenmuurverven voor alle soorten stucwerk of wandafwerking, behandeld of onbehandeld en uiteraard ook bij leem en klei toepasbaar. De metallic tinten geven hier een andere uitstraling aan.
Als voorbeeld van gedegen schilderwerk dat op termijn mooi blijft, staat het raadhuis in Vught goed in beeld. De stuc- en verflagen waren dermate aangetast dat alles tot schoon metselwerk moest worden teruggebracht, zo weet Ton Hendriks te vertellen als Sales Manager van Keim: ”Dat is zes jaar geleden eervol hersteld. Momenteel wordt de laatste hand gelegd aan een gevelrestauratie van theater De Maagd in Bergen op Zoom. Onder leiding van het Stucgilde met onze producten.”
Kaliumwaterglas goed uitgelegd
Kaliumwaterglas
Een les in chemie volgt omtrent een supertransparante verf op basis van kaliumwaterglas. Dit wordt gewonnen uit gesmolten zand en kaliumcarbonaat – ook wel potas genoemd vanwege de pot waarin het verhit werd. Het glas lost op tot een vloeistof onder stoom bij 200 graden en 10 bar. Dit vormt de basis voor de verf samen met minerale kleurstoffen en enkele toevoegingen. Zodra het verwerkt is ontstaat weer een homogeen blok, zoals ooit in 1900 gebruikelijk was. Ton verwijst daarbij naar Stein am Rein bij de Bodensee waar 200 vakwerkhuizen al een eeuw met deze verf in kleurrijke pracht behouden zijn gebleven.
Goede uitleg op de stand van Rigo
Rigo
De band tussen verfspecialist Rigo en het Neerlandsch Stucgilde leidt al jaren tot kruisbestuivingen in de producten voor stukadoors. Rigo legde het accent tijdens de beurs op een lijnolie-emulsie en een mineraalverf. De eerste is bij uitstek geschikt voor de stukadoor. Onder de naam Skyn biedt het een matte watergedagen emulsie die dampopen is en antistatische eigenschappen bevat. Het product is al tientallen jaren op de markt, maar de grondstoffen werden uit Rusland en Canada gehaald en de productie was minder milieubewust dan nu.
Skyn muurverf als natuurlijke emulsie
Lijnolie
Uit vlasteelt in de Haarlemmermeer wordt lijnzaad gewonnen dat vervolgens op de Zaanse Schans in de historische oliemolens De Bonte Hen en De Ooievaar wordt geperst. De kracht van dit verhaal zit in de combinatie van een lokale grondstofketen, duurzaamheid en het behoud van traditioneel vakmanschap. Voor de verwerkers behoort Skyn tot een prettig werkbaar product voor binnen en voor buiten waarbij pigment een UV bescherming biedt.
Mineraalverf
De mineraalverf kent een productieproces van gedroogd zand en as dat na verwarming een kristalvorm krijgt die opnieuw verhit wordt tot een vloeibare massa. Met een keur aan pigmenten ontstaat een indrukwekkende kleurenwaaier. Het kan direct op de gestucte wanden en plafonds worden aangebracht.
Maria Troncoso (links) en Marion Ram bemanden
de stand van Dijkstra Kleiwaren
Plateelschilderen blijft een kunst apart
Dijkstra Kleiwaren
Maria Troncoso en Marion Ram wisten onvermoeibaar de producten en projecten van Dijkstra Kleiwaren aan te prijzen. Het gamma varieert van dik geglazuurde tegels tot plateelschilderen. Als lopende projecten gelden het ABN-AMRO gebouw aan de Foppingadreef in de Bijlmermeer, waarvoor het bedrijf veel vierkante meters vervaardigde in gebroken wit met het formaat van de oorspronkelijke geveltegels. Verderop in de Bijlmer zijn de appartementencomplexen van Heesterveld en de Creative Community met gekleurde geveltegels voorzien, passend bij de muurschilderingen die de wijk bekend maakte.
Voor restauratie en renovatie staat Dijkstra Kleiwaren altijd open, in nauwe samenwerking met andere divisies.
Ronald Verkuijl vertelt over
schouwen van Ambiance
Ambiance
Bij historische projecten horen haardpartijen vaak bij het interieur. Restaureren kan in veel gevallen, maar zoals specialist Ronald Verkuijl van Ambiance weet, vergt het veel onderzoek naar stijl en herkomst. Het bedrijf beschikt over een grote hoeveelheid Belgisch marmer en 700 antieke schouwen.
Ronald: “De meeste schoorsteenmantels waren in kalkmortel aangebracht met dunne draadjes. Ze vallen gemakkelijk te demonteren en in de werkplaats op te knappen. Een afdruk op de muur helpt veelal om na te gaan om welk type het gaat.
Het komt helaas te vaak voor dat de hele verbouwing bij particulieren al achter de rug is en dan pas de scheuren in de schouw opgelost moeten worden. Dan zouden we weer moeten gaan hakken in net hersteld stucwerk. Dus fijn als de stukadoor dat direct aankaart voor hij begint.”
De diversiteit in marmers is eveneens bepalend voor mogelijke breuk. Zo zal rood marmer met veel aders van calcium eerder breken dan een hechte Carrara. Ambiance was nauw betrokken bij de renovatie van Het Jachtslot Mookerheide en bij Kasteel Reuversweerd in Brummen dat sinds 1945 gesloten bleef en pas in 2018 nieuwe eigenaren kreeg.
Simon Schijf prijst lucht
van AeroTherm aan
iSoNova8
‘Wij verkopen lucht’, zo roept Simon Schijf vanaf de stand van iSoNova8 . Samen met Paul Sam-Sin werd een nieuw isolatiesysteem AeroTherm in Nederland geïntroduceerd. Het gaat hier om glasparels van 3 mm met vacuum erin waarvan 1% airogel en 99% lucht. Het werkt isolerend als vers gevallen sneeuw. Bij daken wordt eerst een primer aangebracht en vervolgens de aerotherm erop gespoten. Het blijft flexibel en doet niet mee aan de omgevingstemperatuur. Met eigen toevoegingen bestaat er ook een buiten- en binnencoating die met een stucrol of spackmes zonder teveel druk wordt aangebracht. Een dunne laag van 1 mm volstaat. Het verwerkt vier keer lichter dan stukadoren en om die hand met het materiaal te begrijpen worden instructies gegeven.
Intense gesprekken op de stand van PIF
PIF Isolatie
Wie de stand van PIF Isolatie voorbij wilde snellen werd direct aangesproken door Rob Scheepers. Als hoofd van de trainingen weet hij iedereen te enthousiasmeren.
“Van oorsprong waren de isolerende rollen vervaardigd van reflecterende plastics op basis van olie. Dat is nu veranderd in de melasse die overblijft na de suikerrietteelt. Uit suikerriet wordt tevens ethanol gewonnen, waar je tegenwoordig plastic van kan maken, dat afgewerkt met aluminium en speciale tape, een isolerende werking heeft.”
Subsidies
Gezien de natuurlijke basis wordt extra subsidie verleend om PIF Isolatie te laten verwerken door een gespecialiseerd bedrijf. Het is dun, licht in gewicht dus ideaal voor renovatie en onderhoud, De rollen zijn 120 cm breed, en 840 cm lang voor de vloeren en voor het dak 120 x 500 cm. Om het geheel luchtdicht te krijgen, worden naden en kieren afgewerkt met PIF luchtdichte tape. Er kunnen meer diktes geleverd worden, waardoor de R-waarde hoger wordt.
Luchtspouw
Na de isolatie van het dak wordt de luchtspouw van 20 mm gecreëerd door direct af te werken, bij de vloer is de spouw 160 mm tussen folie en vloer bij houten vloeren en 50 mm tussen folie en vloer bij hermetisch afgesloten betonvloeren.
Als extra service geeft het bedrijf adviezen en trainingen en oefent het gratis kwaliteitscontroles uit bij projecten. Rob: “De handeling die het laatste is gedaan bij een project krijgt de schuld als er iets fout gaat, dus kun je beter voorcontroles doen.”
Watertoren in Woerden centraal als project
De Heeren Bouwmeester
Bij de bescheiden deelname van De Heeren Bouwmeester wordt vakmanschap in restauratie breed uitgedragen over verschillende beroepen. Hierbij staat de restauratie en herbestemming van de watertoren in Woerden centraal als bijzonder voorbeeld. Patrick Pater legt op de stand uit wat er bij zo’n project allemaal meespeelt als het in privébezit is gekomen. De buitenzijde moest uiteraard authentiek blijven om de aangetaste staalconstructie en houtrot zo te krijgen dat de toren weer 100 jaar meekan. Logistiek lag hier een uitdaging om het benodigde materiaal op zijn plek te krijgen.
Patrick: ‘Bij een bestemmingswijziging tot woonruimte krijg je met veel wetten te maken, zoals de afstand tot de buren en brandveiligheidseisen. Dat kost tijd. Inmiddels is het casco klaar voor een invulling van het interieur dat vanwege het vele staal vraagt om eenvoud en industrieel design.”
In de catalogus van De Heeren Bouwmeester komen keuzes helder naar voren over het type aanpak van verschillende soorten restauratie.
Kaj Odijk beheerst het marmerschilderen
De Jongh
Schildersbedrijf De Jongh heeft sinds de oprichting in 1890 een grote reputatie opgebouwd in restauratietechnieken. Op de beurs werden hiervan demonstraties gegeven met marmerschilderen als hoogstandje. Kaj Odijk was er intensief mee bezig en gaf graag uitleg over de opleiding aan het Nimeto in Utrecht. Van de oude schilderkunst naar het nabootsen van allerlei marmersoorten bleek een natuurlijke stap, zo leerde Kaj.
“Restauratie begint met goed kijken, kleuren opnemen en beoordelen hoe het in elkaar steekt.”
Deze kunst wordt toegepast waar ooit geschilderd marmer zat of beschadigd raakte, maar ook als het terugbrengen van het echte materiaal te kostbaar wordt.
Van de ongeveer 30 werknemers bij De Jongh blijkt de helft in staat om deze vorm van restauratie uit te voeren. Een van de hoogtepunten van de afgelopen jaren was het maandenlang marmer schilderen in het Rosewood hotel in Amsterdam.