Buitenzijde van het gebouw volledig opgefrist
Gerlof Salm gold als de vaste architect van Artis en het Aquarium werd hierin zijn meesterwerk, al ging dit niet zonder problemen: de ontwerper was tevens een meester in het overschrijden van budgetten. Dat lukt zeker als je het beste marmer en natuursteen naar Amsterdam laat komen voor trapportalen die eerder aan een tempel of paleis doen denken dan aan een belangrijke plek in een dierentuin.
Tekst: Matthijs Pronker
Fotografie: Christiaan de Bruijne, Monks stukadoors en Eterno
Geschilderd marmer
Eenmaal in de restauratiestand wilde de opdrachtgever alles in oude luister herstellen, tot en met het geschilderde marmer aan toe. Daar bestond in de eeuw van oprichting een speciale techniek die vooral rond kolommen werd toegepast of in situaties waarin het echte materiaal te kostbaar werd. Schilderbedrijf Ovink en Wolters beschikt nog over die techniek en de specialisten die het kunnen uitvoeren. Voor hun bijdrage in al het schilderwerk bij het Aquarium stonden ze genomineerd voor de Schildersvakprijs 2025, die ze overigens niet hebben gekregen. Wel werd de Publieksprijs toegekend, van stemmers die het project alleen op foto’s hadden gezien.
Een renovatie die grandeur heeft hersteld
Verademing
Het Aquarium bestaat uit catacomben waar zich het pompensysteem bevindt en de hoofdzaal daarboven. Daarnaast zijn er twee verdiepingen van kleinere zalen boven elkaar voor aquaria. Door de jaren heen waren de ruimten door onderverdelingen nogal somber van aard. Alles is nu weer opengegooid naar het oorspronkelijke ontwerp en dat is een verademing. Daarmee komt ook de grijze natuurstenen trap in de entreehal optimaal uit en eveneens de marmeren balustrades op de verdieping zelf. Vanwege de nieuw gepleisterde zuilen en
geornamenteerde plafonds sluit alles weer aan zoals ooit bedoeld.
De catacomben moesten ingrijpend worden aangepakt
Gelaagdheid
Met als groot aandachtspunt de aquariumzaal. De verschillende omlijstingen van de vensters zorgen voor een helder zicht op het waterleven. Dat betekent voldoende contrast, maar telkens afgewisseld met lichtere vlakken van wand en plafond. In deze zaal heeft de architect een natuurlijke gelaagdheid aangebracht. Dat begint bij de donkere vloer met erboven een wand opgebouwd uit een aaneengesloten rij van licht afgewerkte bogen, als een arcade. Deze hebben hun oorspronkelijke cremekleurige tint terug. Hierin vervat zitten lambriseringen met vensterbanken die diep teruglopen tot het aquariumglas. Zo valt de inhoud van de aquaria beter te zien.
Lichter
Met de lichte afwerking van wand en plafond is de hele zaal aanzienlijk lichter geworden dan het lange tijd is geweest. Met datzelfde uitgangspunt is in alle ruimten van de entree tot aquaria veel onderzoek naar kleurschakeringen gedaan. Daarvoor is advies ingewonnen bij Leonieke Polman, van Polman Restauratie en Kleurenonderzoek. Onderzoek wees uit dat er van oorsprong in de entree bijzondere marmer -en houtimitaties waren toegepast. Het imitatiemarmer is in afgewogen marmerstructuren en tinten in diverse ruimten teruggebracht. Met een dermate receptuur dat het op lange termijn mooi blijft.
Lees meer over de restauratie van het Aquarium van Artis:
➤ Zoutschade onder controle dankzij Hydro-Control
➤ Heel het Aquarium van Artis kreeg naadloos terrazzo van Eterno
- Project: totaalrestauratie Aquarium van Artis
- Opdrachtgever: Artis
- Oorspronkelijke architect: Gerlof Salm
- Architect renovatie: Bouwkundig Architectenbureau OTH o.l.v. Julian Wolse samen met Verlaan en Bouwstra, Erfgoed en Architectuur
- Technische adviezen: Ingenieursbureau ZRi
- Aannemer: Salverda Bouw
- Uitvoering Stucwerk: Monks stukadoors
- Uitvoering terrazzovloeren: Eterno Minerals of the World
- Uitvoering schilderwerk en imitatie-marmer: Schilderbedrijf Ovink en Wolters
Het aquarium in de tijd van de paardentram
Historie
In 1877 schonk de gemeente Amsterdam de grond voor het huidige Aquarium. Voorwaarde was dat Artis, toen enkel voor de elite toegankelijk, open zou gaan voor iedereen. Met de opening van het Aquarium in 1882 konden voor het eerst stadsbewoners en bezoekers van buitenaf de dierentuin betreden. Rond die tijd publiceerde de Britse onderzoeker Philip Henry Gosse het invloedrijke boek The Aquarium, wat leidde tot een aquariumrage in Europa.
Classicistisch
De Amsterdamse architect Gerlof Bartholomeus Salm en zijn zoon Abraham ontwierpen het Aquarium in een uitgekiende combinatie van bouwstijlen met een classicistische uitstraling. Het was het modernste en grootste ter wereld, dus een internationale bezienswaardigheid. Er waren 1.740 houten heipalen nodig om het gewicht te dragen van 640.000 liter zeewater, 225.000 liter zoetwater en het innovatieve waterfiltersysteem.
Gesloten
Het Aquarium was door het zoute water uit de bassins ernstig aangetast en vroeg om een grootschalige restauratie en verduurzaming. Het werd begin 2021 gesloten, waarbij alle koralen en vissen elders werden ondergebracht. Het zoute water uit de aquaria was doorgedrongen tot in het metselwerk en werkte zich zelfs door de afwerking uit de jaren 90 naar buiten, zichtbaar voor het publiek. Het zout zal nooit meer geheel uit de constructie gaan, maar met zorgvuldig gekozen afwerkingen is het gebouw weer toekomstbestendig gemaakt.
Filtersysteem
Het oorspronkelijke ontwerp van architect Gerlof Salm is zorgvuldig gerespecteerd tijdens de restauratie. Tegelijkertijd voldoet het gebouw nu aan de eisen van deze tijd. Het dak is uitgerust met zonnepanelen, sommige aquariumbakken zijn gemaakt van zelfherstellend beton en historische kleuren en materialen zijn zoveel mogelijk teruggebracht. Het klassieke filtersysteem van Lloyd zorgt voor gezonde leefomstandigheden voor het waterleven. Het is het laatste werkende exemplaar ter wereld.